IBAN Nedir?

IBAN, para transferlerinin yanlış hesap numarası ile yapılmasını önlemek amacıyla ilk olarak Avrupa Birliği ülkelerinde ortaya çıkmış bir hesap numarası standartıdır. 

IBAN kelimesi, Uluslararası Banka Hesap Numarası demek olan “International Bank Account Number”ın kısaltmasıdır.

Her ülkenin ve her bankanın hesap numaralarının uzunlukları ve biçimleri farklı olduğundan, bir başka bankadaki bir hesaba para transferi yapmak için bankalara başvuran müşteriler yanlış hesap numarası kullandıklarında, karşı bankada paranın aktarılacağı doğru adres bulunamamakta; havale göndericiye geri dönmektedir. Bankalarda zaman ve iş gücü kaybına neden olan bu durumlarda, aktarılacak paranın doğru adresini bulmak için alıcı bankada birçok işlem yapıldığından, göndericiden ek masraflar tahsil edilmektedir.

Söz konusu olumsuzlukların önlenmesi için Avrupa Birliğindeki tüm ülkelerinin para transferlerinde ortak bir hesap numarası standardı kullanması Avrupa Birliği düzenlemeleri ile sağlanmıştır. IBAN- International Bank Account Number (Uluslararası Banka Hesap Numarası) adı verilen bu hesap numarası standardı, para transferlerindeki bu olumsuzlukları önleyecek özelliklere sahiptir:

  • Avrupa Birliği Standardı çerçevesinde en fazla 34 basamak uzunluğunda olan IBAN’ın ilk iki hanesi, tüm ülkelerde standart olmak üzere ait olduğu hesabın ülke kodunu ve iki haneli kontrol rakamını içermektedir. Kontrol rakamları, IBAN’ın içerisinde bulunan diğer rakamlar üzerinde bir takım hesaplamalar yapılarak ulaşılabilen rakamlardır. Bu hesaplamalar standart ve herkesçe bilinen bir yöntem ile yapılmaktadır ve IBAN kullanan bütün ülkeler kontrol basamaklarını bu hesaplama standardına uygun şekilde hesaplamaktadır. Bu nedenle, IBAN’ın içerisindeki basamaklardan biri veya fazlası yanlış veya eksik yazılırsa, yukarıda sözü edilen standart hesaplama yapıldığında IBAN’ın içerisindeki kontrol rakamından farklı bir rakama ulaşılacak ve IBAN’ın yanlış olduğu anlaşılacaktır
  • 34 basamak uzunluğunu aşmamak ve ilk 4 hanede ülke kodu ile kontrol basamaklarını içermek koşulu ile her ülke kendisine ait IBAN’ların basamak sayısı ve biçimini gösteren ülke IBAN standardını serbestçe belirleyebilmektedir. Ülkeler, belirledikleri IBAN basamak sayısı ve biçimini IBAN kullanan diğer ülkelere duyurmaktadır. Bu sayede, her ülke diğer bir ülkeye ait IBAN’ın uzunluğunu da kontrol edebilmektedir.

Bu özellikleri sayesinde IBAN, para transferi talebi gönderici bankaya ulaştığında alıcı bankaya transfer mesajını göndermeden kendi içerisindeki özel ve standart hesaplama yöntemi ile kontrol edilebilmekte ve yanlış bir IBAN ile yapılmak istenen para transferi başlamadan engellenmiş olmaktadır.

IBAN, var olan hesap numaralarının yok edilmesini ya da bu numaraların para transferinde kullanılmamasını gerektirmemektedir. Uygulamada para transferine konu olan her hesabın numarasının yanı sıra bu hesaba bir de IBAN üretilmektedir. Para transferlerinde IBAN’ın kullanılması durumunda yukarıda sözü edilen avantajlar elde edilmektedir. Ancak –IBAN kullanımının zorunlu tutulduğu ülkelerin dışındaki- müşteriler istedikleri takdirde IBAN kullanmaksızın mevcut hesap numarası ile para transferi yapabilirler.

IBAN, sağladığı bu tür faydalar nedeniyle Avrupa Birliği ülkelerinin yanı sıra diğer bazı ülkeler tarafından da kabul görmüştür ve uygulanmaktadır. Bazı ülkeler, IBAN’ı yurtiçi para transferi işlemlerinde de kullanmaya karar vermişler; bazı ülkeler de aralarındaki ve kendi sınırları dahilindeki para transferleri için IBAN kullanımını zorunlu hale getirmişlerdir.

Türkiye’de IBAN Kullanımı

Türkiye’de IBAN kullanımı 1 Eylül 2005 tarihinden itibaren başlamıştır. Bu tarihten itibaren ülkemizde faaliyet gösteren tüm bankalar, müşteri tarafından talep edilen ve para transferine konu olan her bir hesap (vadesiz TL ve döviz hesapları) için birer IBAN numarası üretmişlerdir.

Ayrıca bankalar 1 Eylül 2005’ten itibaren IBAN ile yurt dışına havale taleplerini karşılamaya ve yurt dışından IBAN ile gelen havaleleri kabul etmeye başlamışlardır.

Türkiye’de IBAN uzunluğu 26 hane olarak belirlenmiştir. İlk iki hane ülke kodunu belirtmektedir ve Türkiye için TR’dir. Sonraki 2 hane kontrol basamaklarını oluşturmakta ve IBAN’ın doğrulanmasında kullanılmaktadır. Sonraki 5 hane banka kodunu ifade etmektedir. Rezerv alan tek basamaklı olup, değiştirilene kadar sıfır olarak kabul edilmiştir. Son 16 hane ise banka hesap numarasını belirtmektedir.

IBAN’ın Yurt İçi Para Transferlerinde Kullanımı

IBAN, yurt dışı para transferlerinde olduğu gibi ülkemizdeki bankalar arasındaki yurt içi para transferlerinde (EFT işlemlerinde) de 1 Eylül 2005 tarihinden itibaren kullanılmaya başlamıştır.

Böylece 1 Eylül 2005’ten itibaren müşteriler, bir banka ve diğer finans kurumundan, Türkiye’deki bir başka banka ve diğer finans kurumu nezdindeki bir hesaba IBAN ile EFT havalesi gönderebilmektedir.

IBAN ile yapılan para transferlerinde alıcının şubesi, şehri vb. detayları bilmeye gerek olmayacak, yalnızca hesap numarası ile transfer işlemi gerçekleştirilebilecektir.

Böylece ülkelerarası para transferlerinde olduğu gibi ülkemizdeki bankalar arası EFT işlemlerinde de karşı banka hesap numarasının yanlış yazılmasından doğacak gecikme, yanlış hesaba geçme vb. riskler ortadan kaldırılmış olacaktır.

Gerek yurt içi gerekse yurt dışı para transferlerinde IBAN uygulaması zorunlu olmayıp mevcut hesap numaraları ile para transferi yapılmasına devam edilecektir. Para transferlerinde IBAN kullanmak alıcı ve göndericinin tercihine bağlıdır.

IBAN Tebliği (Sayı: 2008/6)

ULUSLARARASI BANKA HESAP NUMARASI
HAKKINDA TEBLİĞ (*)
(Sayı: 2008/6)
(10 Ekim 2008 tarih ve 27020  sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır)

Amaç ve kapsam

MADDE 1 – (1) Bu Tebliğin amacı uluslararası banka hesap numarasının bankalarca uygulanmasına ilişkin esas ve usulleri belirlemektir.

Dayanak

MADDE 2 – (1) Bu Tebliğ, 14/01/1970 tarihli ve 1211 sayılı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanununun 4 üncü maddesinin (I) numaralı fıkrasının (f) bendine dayanılarak çıkarılmıştır.

Tanımlar

MADDE 3 – (1) Bu Tebliğde yer alan;
a) Banka: 19/10/2005 tarihli ve 5411 sayılı Bankacılık Kanununun 3 üncü maddesinde tanımlanan bankaları,

b) EFT Sistemi: Elektronik Fon Transfer sistemini,

c) IBAN-(International Bank Account Number): ISO 13616 No.lu standarda göre oluşturulmuş Uluslararası Banka Hesap Numarasını,

ç) ISO-(International Organization for Standardization): Uluslararası Standardizasyon Teşkilatını,

d) Müşteri: Bankalardan hizmet alan gerçek ve tüzel kişileri ifade eder.
IBAN Yapısı

MADDE 4 – (1) Bankalar tarafından müşterilere verilecek IBAN yalnızca bir hesabı işaret eden 26 sayısal/alfabetik karakterden oluşur. Soldan sağa karakter dizilimi bu Tebliğin 1 numaralı ekinde gösterilen şekilde aşağıda belirtilen esaslara göre yapılır.

Karakter Sayısı
Karakter Şekli
Açıklama
2
Alfabetik Karakter (A-Z)
Ülke Kodu
2
Sayısal Karakter (0-9)
IBAN Kontrol Basamakları
5
Sayısal Karakter (0-9)
Banka Kodu
1
Sayısal Karakter (0-9)
Rezerv Alan
16
Sayısal/Alfabetik Karakter
Hesap Numarası

(2) Oluşturulan IBAN içinde ‘İ,Ç,Ğ,Ö,Ş,Ü” harfleri ve küçük harf kullanılmaz.
(3) Türkiye’nin ülke kodu ISO 3166 No.lu standarda göre “TR”dir.
(4) Banka kodları Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından belirlenir ve duyurulur.
(5) Hesap numarası için standart bir format yoktur. Ancak hesap numarası olarak tespit edilen 16 hanenin sağa dayalı olarak yazılması ve varsa sol tarafındaki boşlukların sıfır ile doldurulması zorunludur. 
(6) Rezerv Alan Bölümü, tüm hesap numaraları için sıfır olarak doldurulur.
(7) Kontrol basamaklarının hesaplanması ve doğrulanması, bu Tebliğin 2 ve 3 numaralı ekinde gösterilen ISO 7064 No.lu standarda göre oluşturulan MOD 97-10 yöntemi kullanılarak yapılır.

IBAN Oluşturulması

MADDE 5 – (1) Bankaların nezdlerindeki para transferine konu her bir müşteri hesabı için bu Tebliğde belirtilen esaslar doğrultusunda, IBAN üretmeleri ve hesap sahiplerine bildirmeleri zorunludur.

IBAN Gösterimi

MADDE 6 – (1) Bankaların yazılı ve elektronik ortamda para transferine konu olan hesaplara ilişkin olarak müşterileri için üretecekleri ve üzerinde hesap numarası bulunması gereken belgelerde IBAN’ın gösterilmesi zorunludur.

(2) Elektronik ortamda IBAN’ın kullanım formatı tümü bitişik karakterlerden oluşur. Karakterlerin arasında boşluk bırakılmaz ve ayraç konulmaz.

(3) IBAN yazılı belgeler üzerinde, soldan başlamak üzere dörder haneden oluşan ve aralarında boşluk olan gruplar şeklinde gösterilir.

IBAN kullanımı ve doğrulanması

MADDE 7 – (1) (Değişik fıkra: RG-19/12/2009 – 2009/10 Sayılı Tebliğ/1.md.) Avrupa Ekonomik Alanında yer alan ülkelerdeki hesaba yapılan para transferlerinde alıcıya ait IBAN’ın doğrulanması ve kullanılması zorunludur. Ancak, bankalar ile yurtdışında sınır ötesi ödemeleri gerçekleştiren kuruluşlar arasında kendi nam ve hesaplarına gerçekleştirilen işlemler ile talep edilmesine rağmen müşteri tarafından alıcıya ait IBAN’ın bildirilmeyeceğine ilişkin müşterinin beyanının alındığı işlemlerde bu zorunluluk aranmaz.

(2) Bankalara gelen ve alıcı hesap numarası IBAN olarak belirtilen para transferlerinde IBAN’ın doğrulanması zorunludur.

(3) Bankalarca müşteri hesabından yapılan para transferlerinde göndericiye ait IBAN’ın kullanılması zorunludur.

(4) (Değişik fıkra: RG-19/12/2009 – 2009/10 Sayılı Tebliğ/2.md.) EFT Sistemi aracılığı ile hesaba yapılan para transferlerinde, talep edilmesine rağmen müşteri tarafından alıcıya ait IBAN’ın bildirilmeyeceğine ilişkin müşterinin beyanının alındığı işlemler hariç olmak üzere, alıcıya ait IBAN’ın doğrulanması ve kullanılması zorunludur.

MADDE 8 – (1) Bankalarca, bu Tebliğin 4 üncü maddesinin yedinci fıkrası hükümlerine göre yapılan kontrol sonrasında IBAN’ı yanlış olduğu tespit edilen transfer emirleri iade edilebilir veya reddedilebilir.

GEÇİCİ MADDE 1 – (1) (Ek madde: RG-19/12/2009 – 2009/10 Sayılı Tebliğ/3. md.; Değişik madde: RG-22/12/2011 . 2011/17 Sayılı Tebliğ/1. md.) Yurt dışındaki bankaların ve diğer finansal kuruluşların bankalarda bulunan hesaplarından yapacakları para transferlerinde 1/1/2013 tarihine kadar IBAN’ın kullanılması zorunlu değildir.

Yürürlük

MADDE 9 – (1) Bu Tebliğin 6 ncı maddesi ile 7 nci maddesinin birinci fıkrası 01/01/2009 tarihinde, 7 nci maddesinin iki, üç ve dördüncü fıkraları ile 8 inci maddesi 01/01/2010 tarihinde, diğer maddeleri yayımı tarihinde yürürlüğe girer.

Yürütme

MADDE 10 – (1) Bu Tebliğ hükümlerini Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Başkanı yürütür.

Ek 1

Türkiye’de Uluslararası Banka Hesap Numarası Yapısı

 

 

Ek 2

IBAN Kontrol Basamaklarının Hesaplanması

Ön Adım

Ülke kodu (ISO 3166 No.lu standart) ve “00” ile başlayan ve IBAN’a çevrilmek istenen banka hesap numarası ile devam eden yapay bir numara oluşturulur. Bu numarada sayısal/alfabetik olmayan karakter ve boşluk olmamalıdır. Örneğin: Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (00001) Ankara Şubesi’ndeki hesap numarası “0100000350930001” bu işlemden sonra TR000000100100000350930001 olacaktır.

Adım 1

İlk dört karakter numaranın sonuna atılır.

Sonuç = 0000100100000350930001TR00

Adım 2

Numara içerisindeki harfler aşağıda gösterilen “Dönüştürme Tablosuna” uygun olarak sayısal karakterlere çevirilir.

Sonuç = 0000100100000350930001292700

Adım 3

MOD 97-10 (ISO 7064 No.lu standart) yöntemi uygulanır.

Bulunan sayının 97’ye bölümünden kalanı (MOD 97-10) 98’den çıkarılır. Eğer sonuç tek basamaklı ise başına bir sıfır eklenir.

98 – 51 = 47

IBAN = TR470000100100000350930001 şeklinde olacaktır.

DÖNÜŞTÜRME TABLOSU

A=10
G=16
M=22
S=28
Y=34
B=11
H=17
N=23
T=29
Z=35
C=12
I=18
O=24
U=30
D=13
J=19
P=25
V=31
E=14
K=20
Q=26
W=32
F=15
L=21
R=27
X=33

 

Ek 3

IBAN Kontrol Basamaklarının Doğrulanması

Ön Adım

IBAN içerisinde sayısal/alfabetik olmayan karakter ve boşluk varsa silinir.

Örneğin : “TR47 0000 1001 0000 0350 9300 01” şeklindeki IBAN boşluklardan arındırılarak “TR470000100100000350930001” şekline getirilir.

Adım 1

IBAN’ın ilk dört karakteri mevcut yerinden sayının sağ tarafına atılır.

Sonuç = 0000100100000350930001TR47

Adım 2

Numara içerisindeki harfler Ek 2’de yer alan “Dönüştürme Tablosuna” uygun olarak sayısal karakterlere çevrilir.
Sonuç = 0000100100000350930001292747

Adım 3

Kontrol basamaklarının doğruluğunun kontrolü için MOD 97-10 (ISO 7064 No.lu standart) yöntemi uygulanır.

Kontrol basamaklarının doğru olması için bulunan sayının 97’ye bölümünden kalanının (MOD 97-10) 1 olması gerekmektedir.

“0000100100000350930001292747” sayısının 97’ye bölümünden kalan 1’dir.

Böylece verilen IBAN içerisindeki kontrol basamaklarının doğruluğu ispatlanmış olur.

MOD hesaplamalarına yönelik yazılımlar için mod hesaplaması yapılan sayı çok uzun ise (32 bit veya 64 bitlik bir veri 9 veya 18 basamaklı bir sayıyı temsil etmektedir.) hesaplama, mod hesaplaması yapılacak olan sayı 9 veya 18’lik basamaklara bölünerek yapılabilir.

Örnek:
– 0000100100000350930001292747 sayısının 97’ye bölümünden kalan 1’dir.
– Sayının ilk 9 (veya 18) basamağının MOD 97-10 değeri hesaplanır.
– 000010010 ’ın MOD 97-10’u = 19 
– Bulunan sayının sonuna kalan sayıları ekleyerek basamak sayısı 9’a (18’e) tamamlanır ve MOD 97-10’u hesaplanır.
 19000035093 ’ün MOD 97-10’u = 43
– Bir önceki basamak kalan sayılar ile tekrarlanır. 
 430001292747 ‘nin MOD 97-10’u = 1 (Aynı sonuca ulaşılır.)

(*) 19 Aralık 2009 tarih, 27437 sayılı ve 22 Aralık 2011 tarih, 28150 sayılı Resmi Gazete’lerde yayımlanan 2009/10 ve 2011/17 sayılı Tebliğler ile değiştirilen şeklidir.